Trầm Cảm Và Lo Âu Tác Dụng Phụ Hay Gặp Khi Điều Trị

Ung thư không chỉ là cuộc chiến về mặt thể chất mà còn là thử thách tinh thần đối với bệnh nhân. Trong khi các liệu pháp như hóa trị, xạ trị và liệu pháp nhắm đích mang lại hy vọng kéo dài sự sống, chúng cũng đi kèm với nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng, trong đó có trầm cảm và lo âu do thuốc.

Nguyên nhân gây trầm cảm và lo âu khi điều trị ung thư

Ảnh hưởng của thuốc lên não bộ

Nhiều loại thuốc điều trị ung thư, đặc biệt là hóa trị liệu, có thể ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương. Ví dụ:

• Corticosteroids: Dù giúp giảm viêm, chúng có thể gây kích động, mất ngủ và cảm giác bất an.
• Interferon: Tăng nguy cơ trầm cảm do tác động lên hệ thống serotonin trong não.

Những thay đổi hóa học trong cơ thể gây ra bởi thuốc ung thư thường làm mất cân bằng các chất dẫn truyền thần kinh, dẫn đến các rối loạn tâm lý.

Áp lực tâm lý từ chẩn đoán ung thư

• Việc nhận được kết quả chẩn đoán ung thư thường là một cú sốc lớn, khiến bệnh nhân lo lắng về tương lai, chi phí điều trị và tác động đến gia đình.
• Nỗi sợ về cái chết, cảm giác mất kiểm soát và sự cô đơn cũng làm tăng nguy cơ trầm cảm.

Ảnh hưởng của suy giảm sức khỏe

• Mệt mỏi mãn tính: Một trong những tác dụng phụ phổ biến của hóa trị, xạ trị và phẫu thuật là tình trạng kiệt sức kéo dài.
• Đau đớn thể chất: Các cơn đau không ngừng nghỉ do ung thư hoặc các thủ thuật điều trị cũng có thể làm tăng nguy cơ rối loạn lo âu và trầm cảm.
• Rối loạn giấc ngủ: Mất ngủ hoặc giấc ngủ không chất lượng là hệ quả của căng thẳng và đau đớn.

Các loại thuốc phổ biến gây trầm cảm và lo âu

• Thuốc giảm đau: Opioid (morphin, codein).
• Thuốc điều trị cao huyết áp: Beta-blocker (propranolol, atenolol).
• Thuốc tránh thai: Một số loại thuốc nội tiết tố.
• Thuốc corticoid: Prednisolone, dexamethasone.
• Thuốc an thần và chống động kinh: Diazepam, phenobarbital.
• Thuốc hóa trị: Một số loại hóa trị liệu làm thay đổi tâm trạng.

Dấu hiệu nhận biết trầm cảm và lo âu ở bệnh nhân ung thư

Triệu chứng trầm cảm

• Cảm xúc: Cảm giác buồn bã, vô vọng hoặc không có giá trị, mất hứng thú với các hoạt động yêu thích trước đây.
• Hành vi: Khó tập trung hoặc đưa ra quyết định, tránh giao tiếp xã hội, thậm chí với người thân.
• Thay đổi sinh lý: Rối loạn giấc ngủ (mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều), sụt cân hoặc tăng cân không rõ lý do.

Triệu chứng lo âu

• Tâm lý: Luôn cảm thấy lo lắng, hồi hộp không rõ nguyên nhân, sợ hãi những điều không chắc chắn về tương lai.
• Thể chất: Tim đập nhanh, cảm giác nghẹn thở, run rẩy, ra mồ hôi hoặc đau bụng.

Ảnh hưởng của trầm cảm và lo âu đến quá trình điều trị

• Giảm tuân thủ điều trị: Bệnh nhân có thể từ chối hoặc trì hoãn các liệu pháp điều trị do sợ tác dụng phụ hoặc mất niềm tin vào hiệu quả điều trị.
• Tăng nguy cơ biến chứng sức khỏe: Tâm trạng tiêu cực có thể làm suy giảm hệ miễn dịch, ảnh hưởng đến khả năng hồi phục. Lo âu kéo dài có thể dẫn đến tăng huyết áp, nhịp tim không đều và các vấn đề tim mạch khác.

Các biện pháp quản lý trầm cảm và lo âu

Điều trị tâm lý

Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT): CBT là một phương pháp tâm lý học đã được chứng minh hiệu quả trong việc giúp bệnh nhân thay đổi cách họ nhận thức và phản ứng với bệnh tật. Kỹ thuật này:

• Giúp bệnh nhân nhận diện và kiểm soát các suy nghĩ tiêu cực về bệnh ung thư.
• Hướng dẫn cách tập trung vào các yếu tố tích cực và thiết lập các mục tiêu khả thi trong cuộc sống.
• Hỗ trợ bệnh nhân quản lý tốt hơn các tình huống gây căng thẳng.

Liệu pháp hỗ trợ tâm lý: Các chuyên gia tâm lý cung cấp môi trường an toàn để bệnh nhân bày tỏ cảm xúc, giải tỏa áp lực. Điều này giúp bệnh nhân:

• Đối mặt và xử lý các cảm xúc tiêu cực như sợ hãi, buồn bã hoặc cảm giác tội lỗi.
• Phát triển các kỹ năng để vượt qua những khó khăn tâm lý liên quan đến bệnh tật.

Hỗ trợ bằng thuốc

Thuốc chống trầm cảm:

• Các loại thuốc thuộc nhóm SSRI (Selective Serotonin Reuptake Inhibitors) như sertraline và fluoxetine thường được kê đơn để điều trị trầm cảm.
• Lợi ích: Cải thiện tâm trạng, tăng khả năng kiểm soát cảm xúc và giảm nguy cơ tái phát trầm cảm.
• Lưu ý: Phải sử dụng dưới sự giám sát của bác sĩ để tránh tương tác bất lợi với các loại thuốc ung thư.

Thuốc an thần:

• Được kê đơn trong các trường hợp lo âu nặng, đặc biệt khi bệnh nhân gặp các cơn hoảng loạn (panic attack).
• Lưu ý: Không nên lạm dụng do nguy cơ phụ thuộc thuốc và tác dụng phụ như buồn ngủ hoặc suy giảm nhận thức.

Hỗ trợ xã hội

Gia đình và bạn bè:

• Vai trò của gia đình và bạn bè là tạo môi trường tích cực và an ủi bệnh nhân.
• Khuyến khích bệnh nhân chia sẻ cảm xúc và khó khăn, đồng thời động viên họ tham gia vào các hoạt động xã hội.
• Sự hỗ trợ tinh thần này giúp bệnh nhân cảm thấy không cô đơn trong hành trình điều trị.

Nhóm hỗ trợ:

• Tham gia vào các nhóm hỗ trợ, nơi bệnh nhân có thể gặp gỡ những người cùng cảnh ngộ, chia sẻ kinh nghiệm và cảm xúc.
• Lợi ích: Giảm cảm giác bị cô lập, tăng cường động lực sống và học hỏi từ các trường hợp đã vượt qua khó khăn.

Thay đổi lối sống

Dinh dưỡng: Chế độ ăn uống cân bằng với thực phẩm giàu omega-3, vitamin D, và các chất chống oxy hóa (trái cây, rau xanh) giúp tăng cường chức năng não bộ và cải thiện tâm trạng. Tránh thực phẩm chứa nhiều đường, caffeine, và rượu, vì chúng có thể làm trầm trọng hơn các triệu chứng lo âu.

Vận động: Tập luyện thể dục nhẹ nhàng như yoga, đi bộ, hoặc bơi lội giúp giảm căng thẳng và cải thiện giấc ngủ. Các nghiên cứu cho thấy hoạt động thể chất có thể làm tăng lượng serotonin trong não, góp phần cải thiện tâm trạng.

Thư giãn:

• Thiền định: Kỹ thuật này giúp giảm căng thẳng, tăng khả năng tập trung và điều hòa cảm xúc.
• Viết nhật ký: Ghi lại cảm xúc và suy nghĩ hằng ngày là cách giúp bệnh nhân giải tỏa tâm lý.
• Hoạt động nghệ thuật: Vẽ tranh, chơi nhạc, hoặc làm thủ công không chỉ giúp thư giãn mà còn khơi dậy cảm giác vui vẻ và sáng tạo.

Những biện pháp trên cần được phối hợp linh hoạt và phù hợp với từng bệnh nhân để đạt hiệu quả tối ưu trong việc kiểm soát trầm cảm và lo âu trong quá trình điều trị ung thư.

Tầm quan trọng của việc theo dõi tâm lý

Vai trò của đội ngũ y tế

• Bác sĩ cần thực hiện các bài kiểm tra tâm lý định kỳ để đánh giá tình trạng tinh thần của bệnh nhân.
• Điều phối viên tâm lý có thể tham gia vào quá trình điều trị để hỗ trợ bệnh nhân về mặt cảm xúc.

Chủ động từ phía bệnh nhân

• Bệnh nhân cần chủ động chia sẻ các triệu chứng lo âu hoặc trầm cảm với bác sĩ.
• Không tự ý ngừng sử dụng thuốc điều trị mà không tham vấn bác sĩ.

Trầm cảm và lo âu là những tác dụng phụ phổ biến nhưng nghiêm trọng trong quá trình điều trị ung thư. Quản lý tốt các vấn đề tâm lý này sẽ giúp cải thiện chất lượng sống và tăng hiệu quả điều trị. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bệnh nhân, gia đình và đội ngũ y tế là chìa khóa giúp bệnh nhân vượt qua những khó khăn trong hành trình chiến đấu với ung thư.

Đội Ngũ Biên Soạn: Nhà Thuốc An Tâm