Bệnh sốt rét triệu chứng, cách phòng ngừa bênh

Sốt rét là gì?

Sốt rét là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do ký sinh trùng Plasmodium gây ra, lây truyền sang người qua vết cắn của muỗi cái Anopheles nhiễm bệnh. Bệnh phổ biến ở các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, đặc biệt là châu Phi, Đông Nam Á và Nam Mỹ. Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời, sốt rét có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng và thậm chí tử vong.

Những dấu hiệu và triệu chứng của sốt rét

Triệu chứng sốt rét thường xuất hiện sau 10-15 ngày kể từ khi bị muỗi nhiễm bệnh đốt. Các triệu chứng chính bao gồm:

• Sốt cao theo cơn: Cơn sốt thường bắt đầu với cảm giác rét run, sau đó là sốt cao và cuối cùng là đổ mồ hôi khi nhiệt độ cơ thể giảm.
• Đau đầu: Cảm giác đau đầu dữ dội, có thể kèm theo chóng mặt.
• Mệt mỏi và yếu ớt: Cơ thể cảm thấy kiệt sức, không có năng lượng.
• Buồn nôn và nôn mửa: Cảm giác buồn nôn, có thể dẫn đến nôn mửa.
• Đau cơ và khớp: Đau nhức toàn thân, đặc biệt ở cơ và khớp.
• Thiếu máu: Do sự phá hủy hồng cầu, dẫn đến da xanh xao và mệt mỏi.

Ở trẻ em, triệu chứng có thể bao gồm co giật, khó thở và hôn mê.

Biến chứng có thể gặp khi mắc sốt rét

Nếu không được điều trị kịp thời, bệnh sốt rét có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như:

• Sốt rét ác tính: Gây tổn thương não, dẫn đến mê sảng hoặc hôn mê.
• Suy thận cấp: Giảm chức năng thận, dẫn đến tích tụ chất độc trong cơ thể.
• Suy gan: Gây vàng da và mắt, cùng với các vấn đề về đông máu.
• Suy hô hấp: Do tích tụ dịch trong phổi, gây khó thở.
• Thiếu máu nghiêm trọng: Do phá hủy hồng cầu, dẫn đến mệt mỏi và suy nhược.
• Hạ đường huyết: Đặc biệt nguy hiểm ở trẻ em và phụ nữ mang thai.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Nếu bạn hoặc người thân có các triệu chứng nghi ngờ mắc sốt rét, đặc biệt sau khi trở về từ vùng có dịch, hãy đến cơ sở y tế ngay lập tức để được chẩn đoán và điều trị kịp thời. Việc chẩn đoán sớm và điều trị đúng cách có thể ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm của bệnh.

Nguyên nhân sốt rét

Sốt rét do ký sinh trùng Plasmodium gây ra, với 5 loại chính ảnh hưởng đến con người:

• Plasmodium falciparum: Loại nguy hiểm nhất, có thể gây tử vong nếu không được điều trị kịp thời.
• Plasmodium vivax: Phổ biến ở châu Á và Nam Mỹ, có khả năng gây tái phát do ký sinh trùng ẩn náu trong gan.
• Plasmodium malariae: Thường gặp ở châu Phi, có thể gây nhiễm trùng mạn tính.
• Plasmodium ovale: Phổ biến ở Tây Phi, cũng có khả năng ẩn náu trong gan và gây tái phát.
• Plasmodium knowlesi: Loại ký sinh trùng từ khỉ, có thể lây sang người và gây bệnh nghiêm trọng.

Ký sinh trùng Plasmodium lây truyền qua vết cắn của muỗi cái Anopheles nhiễm bệnh. Sau khi vào cơ thể, ký sinh trùng di chuyển đến gan, nơi chúng phát triển và nhân lên trước khi xâm nhập vào hồng cầu, gây ra các triệu chứng của bệnh.

Chẩn đoán và điều trị sốt rét ra sao

Việc chẩn đoán sốt rét chính xác và kịp thời có vai trò quan trọng trong việc điều trị và kiểm soát bệnh. Các phương pháp chẩn đoán bao gồm:

Xét nghiệm máu:

• Soi kính hiển vi: Đây là phương pháp phổ biến nhất để xác định ký sinh trùng Plasmodium trong máu. Mẫu máu được nhuộm và kiểm tra dưới kính hiển vi để phát hiện các giai đoạn của ký sinh trùng.
• Xét nghiệm nhanh (RDT): Sử dụng bộ xét nghiệm phát hiện kháng nguyên đặc hiệu của Plasmodium, giúp chẩn đoán nhanh chóng mà không cần phòng xét nghiệm. Phương pháp này rất hữu ích ở vùng có điều kiện y tế hạn chế.

Tiền sử du lịch và yếu tố nguy cơ: Bác sĩ sẽ hỏi bệnh nhân về lịch sử du lịch hoặc cư trú tại các khu vực có dịch sốt rét. Thông tin về tiếp xúc với muỗi, thời điểm khởi phát triệu chứng, và điều kiện sống của bệnh nhân.

Triệu chứng lâm sàng:

• Triệu chứng điển hình: Sốt cao dao động, ớn lạnh, đổ mồ hôi, đau đầu, buồn nôn, và đau cơ.
• Biểu hiện nặng (sốt rét ác tính): Lú lẫn, hôn mê, co giật, suy thận, hoặc suy hô hấp.

Nguyên tắc điều trị sốt rét

Điều trị sốt rét cần tuân thủ các nguyên tắc sau để đạt hiệu quả cao và ngăn ngừa biến chứng:

Điều trị sớm và đúng phác đồ: Sốt rét cần được phát hiện và điều trị ngay khi có triệu chứng để tránh tình trạng ký sinh trùng phát triển và gây ra biến chứng. Sử dụng phác đồ chuẩn theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) hoặc cơ quan y tế địa phương.

Phân loại mức độ bệnh:

• Sốt rét thường: Biểu hiện nhẹ, có thể điều trị ngoại trú bằng thuốc uống.
• Sốt rét ác tính: Cần nhập viện và điều trị tích cực bằng thuốc tiêm/truyền, kết hợp hỗ trợ y tế để xử lý biến chứng.

Điều trị triệt để và phòng ngừa tái phát: Đối với nhiễm Plasmodium vivax và Plasmodium ovale, ký sinh trùng có thể trú ẩn trong gan và gây tái phát. Cần sử dụng thuốc đặc trị như Primaquine để loại bỏ hoàn toàn ký sinh trùng.

Các phương pháp điều trị

Thuốc điều trị chính:

• Artemisinin và các dẫn xuất: Phác đồ chính trong điều trị sốt rét thường, hiệu quả cao và nhanh chóng.
• Chloroquine: Dùng trong trường hợp sốt rét không biến chứng do Plasmodium vivax, nhưng hạn chế tại các vùng ký sinh trùng kháng thuốc.
• Primaquine: Điều trị ký sinh trùng ẩn trong gan, ngăn ngừa tái phát.

Dùng thuốc Artemisinin dạng tiêm hoặc truyền tĩnh mạch trong giai đoạn đầu, sau đó chuyển sang uống. Hỗ trợ điều trị bằng truyền dịch, điều chỉnh điện giải, và xử lý các biến chứng như suy thận hoặc suy hô hấp.

Kháng thuốc sốt rét đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng, đặc biệt ở Đông Nam Á và châu Phi. Do đó, việc sử dụng thuốc kết hợp và giám sát tình trạng kháng thuốc là rất quan trọng trong kiểm soát bệnh.

Cách phòng ngừa bệnh sốt rét

Sốt rét là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do ký sinh trùng Plasmodium gây ra, lây truyền qua vết đốt của muỗi Anopheles. Phòng ngừa sốt rét không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cá nhân mà còn góp phần ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh trong cộng đồng. Dưới đây là các biện pháp phòng ngừa chi tiết, giúp giảm thiểu tối đa nguy cơ mắc bệnh.

Phòng tránh muỗi đốt

Muỗi Anopheles, tác nhân chính truyền bệnh sốt rét, thường hoạt động mạnh vào buổi tối và đêm. Vì vậy, việc phòng tránh muỗi đốt là ưu tiên hàng đầu.

• Sử dụng màn chống muỗi: Đây là phương pháp hiệu quả nhất để bảo vệ khỏi muỗi đốt khi ngủ, đặc biệt là ở các vùng có dịch sốt rét lưu hành. Các loại màn tẩm hóa chất có thể duy trì hiệu quả trong nhiều tháng và an toàn cho người sử dụng, kể cả trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai.  Ưu tiên sử dụng màn được tẩm hóa chất bởi các tổ chức y tế công nhận để đạt hiệu quả cao nhất.
• Dùng kem chống muỗi: Các sản phẩm kem hoặc xịt chống muỗi chứa hoạt chất như DEET, Picaridin hoặc IR3535 có khả năng bảo vệ da khỏi muỗi đốt trong nhiều giờ. Nên thoa kem chống muỗi lên các vùng da hở trước khi ra ngoài, đặc biệt vào buổi tối. Đối với trẻ nhỏ, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.
• Mặc quần áo dài tay:  Mặc quần áo dài tay, quần dài và giày kín mũi để che chắn cơ thể. Nên sử dụng các loại vải nhẹ, thoáng khí để vừa thoải mái vừa bảo vệ hiệu quả.
• Sử dụng các thiết bị xua đuổi muỗi: Đèn bắt muỗi, máy khuếch tán tinh dầu xua muỗi (như tinh dầu sả, bạch đàn chanh) hoặc các loại nhang chống muỗi cũng là những giải pháp hỗ trợ hiệu quả trong không gian sống.

Biện pháp môi trường

Các biện pháp môi trường không chỉ bảo vệ cá nhân mà còn giúp kiểm soát dịch bệnh trên diện rộng.

Phun hóa chất diệt muỗi: Các cơ quan y tế địa phương thường thực hiện phun hóa chất diệt muỗi định kỳ ở những khu vực có nguy cơ cao. Bạn cũng có thể tự phun hóa chất tại nhà, tuân thủ đúng hướng dẫn sử dụng để đảm bảo an toàn.

Loại bỏ nơi sinh sản của muỗi

• Dọn dẹp nước đọng: Muỗi Anopheles thường sinh sản ở các khu vực nước tù đọng. Vì vậy, cần đổ bỏ nước trong các chai lọ cũ, lốp xe, chậu hoa hoặc bất kỳ vật dụng nào có thể tích nước.
• Bảo trì nguồn nước sạch: Đậy kín các bể chứa nước, lu nước và dọn vệ sinh thường xuyên để ngăn muỗi đẻ trứng.
• Làm sạch môi trường xung quanh: Loại bỏ rác thải, cỏ dại hoặc các vật liệu không cần thiết trong khu vực sinh sống.

Sử dụng cá ăn bọ gậy: Tại một số khu vực, nuôi cá ăn bọ gậy trong ao hồ hoặc bể chứa nước là cách tự nhiên và hiệu quả để kiểm soát muỗi.

Sử dụng thuốc phòng bệnh

Thuốc dự phòng sốt rét: Đối với những người có kế hoạch đến khu vực lưu hành sốt rét, việc sử dụng thuốc dự phòng là cần thiết. Các loại thuốc phổ biến bao gồm:

• Doxycycline: Hiệu quả trong việc ngăn ngừa sốt rét nhưng cần tuân thủ hướng dẫn để tránh tác dụng phụ như nhạy cảm với ánh sáng.
• Atovaquone-proguanil: Thích hợp cho nhiều đối tượng, bao gồm cả trẻ em.
• Mefloquine: Dùng cho các trường hợp đặc biệt, nhưng cần lưu ý tác dụng phụ về tâm lý ở một số người.

Bắt đầu uống thuốc dự phòng vài ngày trước khi đến khu vực nguy cơ. Tiếp tục dùng thuốc trong suốt thời gian lưu trú và duy trì thêm 1-4 tuần sau khi rời khỏi khu vực, tùy loại thuốc.

Tiêm phòng và nghiên cứu vaccine

Vaccine RTS,S/AS01 là loại vaccine đầu tiên được cấp phép sử dụng trong phòng ngừa sốt rét. Hiện vaccine đang được triển khai ở một số quốc gia châu Phi, chủ yếu dành cho trẻ em dưới 5 tuổi. Các tổ chức y tế toàn cầu đang tiếp tục nghiên cứu để cải thiện hiệu quả của vaccine và phát triển thêm các loại vaccine mới nhằm mở rộng phạm vi bảo vệ.

Các câu hỏi thường gặp về sốt rét

Sốt rét cần chẩn đoán phân biệt với bệnh nào?

Bệnh sốt rét có thể bị nhầm lẫn với các bệnh như:

• Sốt xuất huyết.
• Nhiễm khuẩn huyết.
• Viêm màng não.
• Sốt thương hàn.

Sốt rét xuất hiện chủ yếu ở đâu?

Sốt rét phổ biến tại các vùng có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới, nơi muỗi Anopheles có điều kiện sinh sản và phát triển. Dưới đây là những khu vực chịu ảnh hưởng nhiều nhất bởi bệnh sốt rét:

• Châu Phi hạ Sahara: Đây là khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của bệnh sốt rét, đặc biệt là trẻ em dưới 5 tuổi. Các nước như Nigeria, Cộng hòa Dân chủ Congo, và Tanzania có tỷ lệ mắc cao nhất.
• Đông Nam Á: Các quốc gia như Việt Nam, Lào, Campuchia, Myanmar, và Thái Lan có tỷ lệ mắc bệnh sốt rét cao, đặc biệt ở vùng núi và khu vực rừng rậm.
• Nam Á: Ấn Độ, Pakistan, và Bangladesh là những quốc gia có số ca bệnh sốt rét lưu hành cao, chủ yếu ở vùng nông thôn và các khu vực có điều kiện vệ sinh kém.
• Nam Mỹ và Trung Đông: Một số vùng ở Brazil, Venezuela, Peru và các quốc gia Trung Đông cũng ghi nhận các ca sốt rét, mặc dù tỷ lệ mắc bệnh thấp hơn so với châu Phi và châu Á.

Bệnh sốt rét lây truyền qua đường nào?

Sốt rét chủ yếu lây truyền qua vết cắn của muỗi cái Anopheles nhiễm ký sinh trùng Plasmodium. Tuy nhiên, bệnh cũng có thể lây qua các con đường khác:

• Truyền máu: Khi máu từ người nhiễm bệnh được truyền cho người khác.
• Dùng chung kim tiêm: Nguy cơ cao trong các trường hợp không đảm bảo vệ sinh.
• Lây từ mẹ sang con: Xảy ra trong thai kỳ hoặc lúc sinh.

Làm thế nào để ngăn ngừa bệnh sốt rét?

• Sử dụng màn tẩm hóa chất diệt muỗi.
• Phun thuốc diệt muỗi định kỳ.
• Sử dụng thuốc dự phòng khi đến khu vực nguy cơ.
• Mặc quần áo dài và sử dụng kem chống muỗi.

Sốt rét là một trong những bệnh nguy hiểm, nhưng có thể phòng ngừa và điều trị hiệu quả nếu được phát hiện kịp thời. Hãy chủ động bảo vệ bản thân và gia đình bằng các biện pháp phòng ngừa và tuân thủ hướng dẫn của cơ sở y tế khi có nguy cơ mắc bệnh. Nếu bạn cần thêm thông tin hoặc hỗ trợ y tế, hãy liên hệ ngay với các chuyên gia hoặc cơ sở y tế gần nhất.

Đội ngũ biên soạn Nhà Thuốc An Tâm